OPINION
836 views 0 comments

Η Χρησιμότητα του Άχρηστου

 

Η θεωρία, το θεϊκότερο ενέργημα του ανθρώπου ή ενέργεια του ανώτερου, θείου μέρους της φύσης του, όσο και για όσο το μπορεί, η «αποθέωσις» δηλαδή του ανθρώπου για τον Αριστοτέλη αφήνει τα πράγματα όπως έχουν. Είναι μια δραστηριότητα δηλαδή, που δεν υπηρετεί καμμία άλλη, άρα ανώτερη, χρηστικότητα ή σκοπό και συνιστά, στην ανωτερότητα της αυτάρκειάς της, το ανώτατο αγαθό, summum bonum, την συνολική ηθική δικαίωση της ανθρώπινης ζωής.

Εκεί στην σχόλη (λέξη ομόρριζη με το σχολείο), την απελευθέρωση του ανθρώπου από τις βιοτικές ανάγκες και καταναγκασμούς της αισθητής του φύσης, τοποθετεί ο Αριστοτέλης την ζήτηση των καθαρών και αμεταβλήτων αληθειών της επιστήμης στην ταυτότητα με τις οποίες ο ανθρώπινος νους ενεργοποιεί την αλήθεια της ανθρώπινης φύσης, στην καθαρή της τελειότητα, την ενδελέχειά της. Είναι, ακριβώς, στην επιστήμη και την τέχνη όπως και τις οικουμενικές του ανθρώπου αλήθειες που ζητεί και εκφράζει σαν αισθητική απελευθέρωση και κάθαρση η ποίηση, δηλαδή σε δραστηριότητες που φαίνονται χωρίς χρηστική σημασία πέρα από την καλλιέργειά τους σαν αυτοσκοπών, φαίνεται να τοποθετείται από τον Φιλόσοφο μια αξία που δικαιώνει τον άνθρωπο τον ίδιο σαν ανωτάτη στο ενδιαφέρον του και την ‘επιμέλεια εαυτού’ αξία, σαν ηθική αυταξία.

titos2Οι τέχνες, τα γράμματα, η επιστήμη. Η φιλοσοφία, που κάποιος δοσμένος στις χρηστικές «ανδραποδώδεις» βιομέριμνές του Κύπριος, απαξίωσε, κάποτε, απορώντας για την αχρηστία της και ρωτώντας τον γράφοντα, στην Κυπριακή λαλιά του: «δηλαδή ήντα μαχαζίν εν να ανοίξεις;». Άλλωστε, βλέποντας κάθε σπουδή ως χρηστικώς αποβλέπουσα σε βιοποριστικό, επάγγελμα ο συγκεκριμένος τότε Κύπριος συνέκρινε τον μαθητευόμενο στην αχρηστία φιλόσοφο με φίλο του δικηγόρο, επάγγελμα που ως γνωστόν στον τόπο μας («τζαι καλός δικηόρος») οδηγεί στα ανώτατα αξιώματα και εξασφαλίζει τα μέγιστα ωφελήματα στους ταγούς του. «Τίποτε δεν είναι πιο χρήσιμο από την τέχνη που δεν έχει χρησιμότητα» πρεσβεύει, αντίθετα, με την φράση του Οβίδιου ο Nuccio Ordine. Δεν αληθεύει, μας λέγει, ούτε και σε περίοδο κρίσης, ίσως και ειδικά τότε, πως μόνον ότι είναι πηγή κέρδους, μόνον ότι είναι ωφελίμως εξαργυρώσιμο έχει αξία ως «χρήσιμο». Και ως αγοραία τιμή. Στις εμπορευματικές κοινωνίες μας όπου αξία είναι ό,τι πωλεί και πωλείται, ό,τι μετράται και εξαργυρώνεται σε τιμή και μάλιστα όσο το δυνατόν φουσκωμένη ως ‘ανταλλακτική αξία’, ούτε καν «αξία χρήσης», αξία δηλαδή είναι η δεδομένη τιμή της αγοράς, υπάρχουν κάποιες γνώσεις που ενώ έχουν την φήμη των άχρηστων κρύβουν στην πραγματικότητα μια εκπληκτική χρησιμότητα. Ίσως, όπως θα ανεγνώριζε ετοίμως ο μαθηματικός φίλος για τις αποδείξεις της αριθμοθεωρίας και μόνον για την αξία της έκπληξης , της καθαρής ομορφιάς και του θαυμασμού που προκαλούν.

Θαυμαστής μεγάλων φιλοσόφων και στοχαστών της Αρχαιότητας, του Αναγεννησιακού Ουμανισμού και του Διαφωτισμού, του Αριστοτέλη και του Πλάτωνος, του Πίκο ντε λα Μιράντολα, του Τόμας Μωρ και του Καμπανέλα, του Βάκωνα και του Μονταίνιου, του Καντ και του Τοκβίλ όπως και βαθύς μελετητής του Τζιορντάνο Μπρούνο κι εραστής κορυφαίων γραφίδων όπως του Οβιδίου, του Πετράρχη, του Βοκακίου, του Λόρκα, του Καλβίνο και του Ιονέσκο, ο Όρντινε εξηγεί και αφυπνίζει ότι η λατρεία της απόκτησης, η εμμονή της κατοχής κι η εμμανής προσήλωση στην χρηστικότητα μπορούν να στραγγίσουν το ανθρώπινο πνεύμα από την δροσιά κι ευεξία της δημιουργικότητας και, ‘σκοτώνοντας τον Όμηρο’ να πνίξουν τους ανθρωποκεντρικούς σκοπούς της παιδείας στα σχολεία και τα Πανεπιστήμια, σκοτώνοντας και την ‘dignitas humanis’, τις θεμελιακές του ανθρώπου αξίες που είναι ο ίδιος ο άνθρωπος κι η αλήθεια ως αλήθειά του, μέσα και μόνο από την οποία μπορούμε να ελπίζουμε σε μια πιο ανθρώπινη ανθρωπότητα.

Προκαλεί θλίψη, γράφει ο Ιταλός φιλόσοφος Νούτσιο Oρντινε, να βλέπουμε τους ανθρώπους, ανυποψίαστους για την απερήμωση του πνεύματος, να αφιερώνουν τη ζωή τους στο να συγκεντρώνουν χρήματα κι εξουσία. Ετσι, ο ανθρωπιστής στοχαστής αποδύεται σε μια εκστρατεία υπέρ της οξύμωρης χρησιμότητας του άχρηστου, υπέρ της γνώσης που εξαιτίας της αφιλοκερδούς φύσης της βρίσκεται μακριά από κάθε εμπορικό, πρακτικό περιορισμό. Χρήσιμο με άλλα λόγια είναι το άχρηστο. Πιστεύει πως αν εγκαταλείψουμε τη δημιουργό δύναμη του άχρηστου, τότε θα είμαστε σε θέση να παράγουμε μονάχα μιαν άρρωστη, χωρίς μνήμη, απάνθρωπη ζωή.

Μας καλεί, σε μια χαρακτηριστική κατακλείδα από τον Ιονέσκο, να κοιτάξουμε γύρω μας τους ανθρώπους, πολυάσχολοι κι επιμερισμένοι να τρέχουν σπασμωδικά, αποσπασματικά προσηλωμένοι στις μηχανικές τους ασχολίες, σαν τα κωμικά του Μπερξόν νευρόσπαστα, φυλακισμένοι στις πολύστιπτες οδούς των αναγκών, σαν μύρμηγκες τον ίδιο τρέχοντας σκυφτοί τον δρόμο, απ’ το τεράστιο βαρυνόμενοι της βιομέριμνάς τους ψίχουλο. Δέστε την εκπαίδευσή μας, τέτοιους να μελετά να φτιάξει μύρμηγκες, δεξιότητες και ελαστικότητες στα μετα σ σ όμενα κελεύσματα του εργαλειακού της νεωτερικότητας λογι σμού πορίζοντάς τους. Συγκρίνετε προς την αγχωτική του μέρμηγκα επιμελητεία, στην γλυκύτητα των ανθέων του ανθρωπιστικού λόγου πετώντας της μέλισσας την επιμελιττία.

Και παιανίζει εύγλωττα ο Ιονέσκο: “Αν δεν καταλάβουμε την χρησιμότητα του άχρηστου, δεν θα καταλάβουμε την τέχνη. Και μια χώρα που δεν καταλαβαίνει την τέχνη είναι μια χώρα σκλάβων ή ρομπότ. Μια χώρα δυστυχισμένων ανθρώπων, ανθρώπων που δεν γελάνε και δεν χαμογελάνε, μια χώρα δίχως πνεύμα, όπου δεν υπάρχει χιούμορ, όπου δεν υπάρχει γέλιο. Όπου υπάρχει μόνο χώρος για οργή και μίσος. Στο άδειασμα της χώρας μας από κάθε της αγοράς αξία, σεις που μόνο σ’ αυτές πιστέψατε, πού θα ζητήσετε τώρα, ώ διώκτες του χρηστικού, τώρα άξιο αποκούμπι; Τώρα που άδικα θα περιμένετε στην αγορά τους Βέργες;

– H Χρησιμότητα του Αχρηστου (Nuccio Ordine, μετ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, Εκδ. ΑΓΡΑΣ 2013)