Η απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης να αναστείλει για τρεις μήνες την εξέταση αιτημάτων ασύλου για όσους εισέρχονται στη χώρα διά θαλάσσης από τη Βόρεια Αφρική και να θεσπίσει αυστηρό πλαίσιο κράτησης ή απέλασης για όσους δεν πληρούν τις προϋποθέσεις, εγείρει βαθύτατους προβληματισμούς. Κι αυτό γιατί, πέρα από την (υπαρκτή) ανάγκη προστασίας συνόρων, διαμορφώνεται σταδιακά ένα μοντέλο «κράτους-φρούριο», που απειλεί να πλήξει στον πυρήνα του το κράτος δικαίου και τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας.
Η τροπολογία που κατατέθηκε στη Βουλή επικαλείται «κατάσταση ανάγκης» και «ασύμμετρη απειλή», επιχειρώντας να δικαιολογήσει την πλήρη αναστολή της καταγραφής αιτημάτων ασύλου και την επιστροφή των ανθρώπων αυτών χωρίς καμία εξέταση για το αν δικαιούνται διεθνούς προστασίας. Στην πραγματικότητα, όμως, παραβιάζει κατάφωρα τόσο τη Σύμβαση της Γενεύης όσο και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που ρητά κατοχυρώνουν το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να ζητήσει άσυλο, ανεξαρτήτως του τρόπου ή της χώρας εισόδου του.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση, που θα τεθεί σε εφαρμογή από τον Ιούλιο του 2026, προβλέπει μόνο επιτάχυνση διαδικασιών και όχι αναστολή υποβολής αιτήσεων ασύλου — δείχνοντας πόσο μακριά από το ευρωπαϊκό κεκτημένο βρίσκεται η επιλογή της Αθήνας.
Διεθνείς αντιδράσεις
Η καταδίκη από διεθνείς οργανισμούς ήταν άμεση και ηχηρή.
Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες προειδοποίησε ότι η μαζική επιστροφή ανθρώπων χωρίς να εξεταστεί αν κινδυνεύουν στη χώρα προέλευσής τους, παραβιάζει την αρχή της μη επαναπροώθησης — ακρογωνιαίο λίθο του διεθνούς δικαίου προστασίας των προσφύγων.
Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης κάλεσε το ελληνικό κοινοβούλιο να απορρίψει την τροπολογία, επισημαίνοντας ότι οδηγεί σε πρακτικές παράνομης μαζικής απέλασης, οι οποίες αντίκεινται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Αντίστοιχα, η Διεθνής Αμνηστία και το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες κατήγγειλαν την απόφαση ως κατάφωρα παράνομη.
Ακόμη και ο Συνήγορος του Πολίτη, με αναλυτικό υπόμνημά του, υπενθύμισε τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας και τις σαφείς προβλέψεις της Οδηγίας 2013/32/ΕΕ, που κατοχυρώνει την υποχρέωση των κρατών μελών να επιτρέπουν σε κάθε άτομο να καταθέσει αίτημα ασύλου — ακόμη και σε περιόδους αυξημένων αφίξεων.
Το συνταγματικό παράδοξο
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η κριτική που άσκησε ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και συνταγματολόγος Ευάγγελος Βενιζέλος, ο οποίος χαρακτήρισε «ανεπίγνωστη» την επίκληση από την κυβέρνηση του άρθρου 15 της ΕΣΔΑ για την παρέκκλιση από τα δικαιώματα, παραλληλίζοντάς την με κατάσταση πολιορκίας (άρθρο 48 Συντ.). Όπως τόνισε, ακόμη και σε τέτοιες ακραίες περιπτώσεις, δεν νοείται αναστολή θεμελιωδών εγγυήσεων όπως το δικαίωμα στη ζωή και η απαγόρευση βασανιστηρίων ή απάνθρωπης μεταχείρισης — ενώ ταυτόχρονα η Ελλάδα έχει βρεθεί επανειλημμένα στο μικροσκόπιο του ΕΔΔΑ για τις πρακτικές της στα σύνορα.
Πέρα όμως από τους νομικούς ακροβατισμούς, το ζήτημα είναι βαθιά ανθρώπινο. Ανάμεσα σε όσους φτάνουν από τη Λιβύη βρίσκονται οικογένειες, ανήλικοι, έγκυες γυναίκες, άνθρωποι που δραπετεύουν από τον πόλεμο στο Σουδάν ή άλλες εστίες βίας. Το να επιστρέφονται μαζικά χωρίς καν να εξεταστεί αν δικαιούνται διεθνούς προστασίας είναι όχι μόνο παράνομο αλλά και βαθιά ανάλγητο.
Η Ελλάδα, χώρα που ιστορικά αποτέλεσε καταφύγιο για χιλιάδες πρόσφυγες, κινδυνεύει να καταγραφεί διεθνώς ως παράδειγμα αποδόμησης των αρχών του ασύλου — αυτών που η ίδια η Ευρώπη ανέδειξε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ως βάση του πολιτισμού της.
Σε τελική ανάλυση, το ζήτημα δεν αφορά μόνο τους πρόσφυγες. Αφορά εμάς τους ίδιους και την ποιότητα της δημοκρατίας μας. Το κράτος δικαίου δεν είναι πολυτέλεια που αναστέλλεται «κατά περίπτωση», ούτε υπόκειται σε εκπτώσεις για να εξευμενιστούν ακραία ακροατήρια. Αν επιτρέψουμε την κατάργηση θεμελιωδών δικαιωμάτων για τους πιο ευάλωτους, πόσο απέχουμε από το να καταργηθούν και για όλους τους υπόλοιπους;
Η κυβέρνηση και το κοινοβούλιο καλούνται να αναλογιστούν τι αφήνουν ως παρακαταθήκη. Μια Ελλάδα που σέβεται τις διεθνείς δεσμεύσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα ή μια χώρα που —προκειμένου να δείξει σκληρό πρόσωπο— γίνεται παράδειγμα προς αποφυγή για όλη την Ευρώπη;
